Kon si le rudari e Rumuniaθar? – Cine sunt rudarii din România?

Vizualizări: 64

Kon si le rudari e Rumuniaθar?

I Źulieta Rotaru, i sikavni k-o INALCO, Paris

https://www.inalco.fr/annuaire-enseignement-recherche/rotaru-julieta

Kon si le rudari? Pućhel o M. Benjamin Thorne (Wingate Universiteta, U.S.A.), savo si specialisto anθ-i moderni historia kaθar i Istoćni Europa.

O M. Benjamin Thorne phenel maj dur:

“E originură kadala etnikane endajaqe, save akana arakhindoj sar diaspora anθ-o Balkano, thaj e anθ-i maśkarutni, istoćni thaj zapadnoni Europa, kheldas but lingvisturăn, etnografurăn, thaj ‘rromologurăn’, save but berśa rodenas te sikaven kaj kado ćeledo (savo phenenas kaj na-i rroma) sas ćaćes ‘rroma’ save bisterde penqi ćhib. Kado lil, savo si rezultato kaθar but-berśenqo rodipen, zumavel te del jekh than ći numaj palpale kaθar si von, numaj te śuźarel vi e purande xoxaimata save sas pale kado ćeledo. I Źulieta Rotaru thaj o David Gaunt anen but interdisciplinarne ʒanglimata pe kado temato, thaj lenqo rodipen si but impresivno.” (M. Benjamin Thorne, Slavic Review 83(2) 2024 : 380 – 382, DOI: https://doi.org/10.1017/slr.2024.401 )

O Leonardo Piasere, pensăko profesoro kaθar Kulturaki Antropologia, Universiteta kaθar Verona, phenel:

“Kado fundamentalno studijo kaθar i Źulieta Rotaru thaj o David Gaunt […] E ideă save sas anglal phenenas kaj le rudari aven anθar Transilvania, kaθar beśle thaj gelentar ande sa le thana paśa lenθe. I Rotaru thaj o Gaunt den duma kaj von aven anθar i Vlaxia.” (Leonardo Piasere, Romani Studies, Series 5, 34 (2) 2024, https://doi.org/10.3828/rost.2024.15)

Thaj o lingvisto Hristo Kyuchukov, Profesoro, Universiteta kaθar Silesija, Polska, phenel:

“O lil si but nevo, vi ke anel neve informacie pal-o them kaθar aven e Rudari (le sa anavença save si len) thaj sikavel o phanglipen maśkar kado endaj thaj aver endaja Rromenθar save avile anθar i India.” (Hristo Kyuchukov, Romani Studies, Series 5, 33 (2) 2023: 304-307, https://doi.org/10.3828/rost.2023.13 )

O anav e lilesqo kaθar i Źulieta Rotaru thaj o David Gaunt si anglikanes The Wallachian Gold-washers: Unlocking the Golden Past of the Rudari Woodworkers, kaj śaj te amboldel pes Le bajàśa kaθar i Vlaxia: putarindoj o somnakutno nakhlo vaxt le rudarănqo kaj si prinʒarde sar le kaśtale vaj le kaśtćhinărne, thaj o lil si dino avri kaθar Brill Schöningh: Leiden, Boston. DOI: https://doi.org/10.30965/9783657790388

Vlaxia, rumunikanes Valahia, si o maj purano anav e sudunto/dasikano kotoresqo rumunikano themesqo.

Kadava lil si dino avri sar o dujto pustik anθ-i seria Roma History and Culture/I istoria thaj i kultura le rromenqe kaθar o akademikano lilesqo kher o Brill. Kadaja seria si kerdi kaθar i Elena Marushiakova, i profesorka kaθar St. Andrews Universiteta anθ-i Bari Britania. Amaro lil si i prvi istorikani monografia vaś le rudari e Rumuniaθar. Le rudari si jekh endaj/nǎmo kaj si asimilatimé k-e rroma vaj kaj dićol pes ke si kadja, thaj kaj si vaćerdo sar “i enigma/i tajna e istoriaqi” (o Joan o Kelća k-o 1944, thaj maj aver).

Kadava rodipen si finansimé śtar berśenθe kaθar i Fundacia Östersjöstiftelsen kaθar o Śvedikano them, thaj i Södertörn Universiteta pokindǎs te o lil si dino avri anθ-o Open Access. Me butĭkerdem panʒ berśenθe anθ-i Södertörn Universiteta sar i rodipnarka anθ-o projekto kaj o profesoro o David Gaunt xulajardǎs pala-i istorikani demografia le rromenqe e Rumuniaθar. Ame kerdǎm i jekhto databasa www.mapro.se pala le rroma e Rumuniaθar, kaθar o prvo ʒenenqo ginipen k-o berś 1838. Kado ʒenenqo ginipen si o prvo zumavipen te sikavel kïci rroma sas Rumuniaθe k-o agor le deśenătone śeliberśesqo kana sare rroma sasas ròbi.

O David vi me xramosardǎm vi niśte artikolurǎ save dikhen pal-o ʒivipen e rromenqo anθ-i Vlaxia pherdo ćhorimasθar. O najevimós amaro rodipnasqo si o kantitativo/ ginipnesqo rodipen. Si i prvi dàta anθ-i istoriografia e rromenqe kana śaj te ʒanel pes kobor rroma sas Rumuniaθe jekh cïra maj anglal e Emanćipaciaθar kaθar e ròbiaθar so avili k-o 1856. Akana varekon śaj te ʒanel kon maśkar e rromenqe sas vesto thaj kïci sas kadja? Sas numaj 95 veste rroma maśkar le 12,282 e familienqe le rromenqe, vaj le 48,508 ʒenenqe (murśa, ʒuvlǎ, ćhave vi ćheja — Sar dićol, sare rroma si xramosarde/inkliste k-o ʒenenqo ginipen kaθar lenqo ling).

O tabèlo 1. I soćiali situacia e familienqi le rromenqe anθ-i Vlaxia k-o 1838, kaθar o ćhand/tipo e xulajesqo

O ćhand/tipo e xulajesqo	O gin e familienqo le rromenqe
O bojar/o raj	6,103
I khangeri vaj i mïnestìra	4,469
O thagar vaj o them	1,595
Le rroma veste so pokinde penqe daʒdǎ sar le rumunkură	79
Le rroma so si vestimé kaθar penθar	16
Le rroma so si vestdimé kaθar e gavutnenθar	6
Ći si klaro/svako	4
Sa gin	12,282

ANIC Katagrafia 1838 www.maprom.se

Sar dikhno si, anθ-o kado tabèlo, sare rroma sas le ròbi. O David vi me zumavdǎm te arakhas so si le anava e xulajenqe le ròběnqe. Ame arakhlǎm o paś kodole xulajenqo.

Kana varekon kamel te aresel i kompensaćia vaś o rasiàlo bikamipen karing rromenθe śaj te pućhel amenθar e anava le xulajenqe.

O tabèlo 2. Le maj importante barvalimata/veśturǎ le rromenqe kaj beśen anθ-e xarǎθe vaj plajurǎnθe, so si komparìme kodoleςa le rumunkurenqe, k-o %

Le barvalimata/ veśturǎ	Le rumunkură	Le rroma xarǎθe	Le rroma plajurǎnθe
phuvǎ	4.3%	1.3%	1.2%
grasta	0.5%	0.5%	0.3%
guruva	1,3%	0.4%	0.4%
guruvnǎ	1,2%	0.5%	0.7%
bakrǎ	5.6%	0.6%	0.5%
buznǎ	0.7%	0.2%	0.9%
bale	1.2%	0.5%	0.7%
birovlěnqe kherrore	0.3%	0.2%	0.2%
phabalinǎ, ambrolininǎ th.m.a.	1,0%	0.3%	0.8%
prujinǎ (vaś o keripen e alkoolosqo)	24%	11%	22%
o gin e familienqo	230,399	11,567	1,097

ANIC Katagrafia 1838 www.maprom.se

Sar śaj te dićol anθ-o kado tabèlo, sas le rromen maj po but barvalimata sar le rumunikane k-i Vlaxia k-o 1838 berśenθe. Sas le rromen vi maj po but phuv te butǐkeren. Ama prema kodoja situaćia, le rroma butǐkerden e profèsie so sas komplementare, e profèsie kaj le aver endaja, le rumunikane, serbikane, th.m.a., ći ʒanglen te butǐkeren. Ama generalosθe o tràjo le rromenqo sasas maj pharo sar kado le avrenqo.

O tabèlo 3. O gin thaj o procento le rromenqe so butǐkerden vi so ći butǐkerden i phuv k-o 1838

I profèsia	O gin	phuvǎςa	%	biphuvǎςa	%
Fierari (sastrări/kovàći)	3,052	663	22	2389	78
Läutari (baśavno)	1,306	424	32	882	67
Bućarno/ bućari/bućarnica	1,376	559	40	817	60
Kherutno/-i sluʒnika	1,455	1,035	71	420	29
Plugàri	1,448	1,156	80	292	20
Kïkavari	329	61	18	268	82
Rudari	413	185	45	228	55
Kon hanavel	360	175	48	185	52
Kon predisarél kaklǎςa (numaj/feri e ʒuvlǎ)	168	25	15	143	85
Lingurari (kon ćhindel avri e rroja th.m.a)	173	32	18	141	82
Kon gilabel ande cobza	134	26	19	108	81
Ciurari (kon khuvel i sită)	112	27	24	85	76
Zlätari	97	13	13	84	87
Aurari (rodipnari e somnakajesqo)	244	166	68	78	32
Vazdno/tradno/śoferi	182	110	60	72	40
Kon gilabel ande dòba	107	42	39	65	61
Kärämidari (kon kerde e ciglá)	101	46	46	55	54
Tiraxno	60	12	20	48	80
Suvno/suvalo	110	64	58	46	42
Leketari	47	11	23	36	77
Zidàri/duvarno	60	27	45	33	55
Kon gilabel ande läuta	47	25	53	22	47
Inari, poxtano, khuvno	130	114	87	16	13

ANIC Katagrafia 1838 www.maprom.se

Sar śaj te dićol anθ-o kado tabèlo, le rroma so sas len jekh profèsia, ći trebulas te butǐkeren i phuv. Prvo haj prvo, le sastrărǎ/kovàćǎ generalosθe śaj te sas but barvale thaj nesave śaj te sas len e sluʒnika, kaθar e rromenθar vaj kaθar e rumunkurenθar.

Ama kon sas le rudari, le zlatarǎ vi aurarǎ kado tabèlo? Anθa kodoja, o David vi me kerdǎm jekh aver rodipen thaj xramosardǎm jekh nevo lil sar phendem.

Akana trebul te kerel jasno/klaro palal i duma o bajàśo, k-o buptipen le bajàśa, anglikanes ‘gold-washer’, ‘gold-panner, francuzikanes ‘orpailleurs’, rumunikanes ‘aurari’, śvedikanes ‘guldpanna’, ‘guldgrävare’, thaj maj aver. Ćaćutnesθe, o vak bajàśo si cirdino kaθar i latinikani duma baia ‘mina/śaxta’, ama anθ-i Vlaxia vi anθ-i Moldova nićjekhdàta sasas e somnakajesqe mine/śaxte, fèri anθ-i Transilvania. O korkoro somnakajesqo mineralo kaj si anθ-i Vlaxia si k-o kiśaj e lenăθar kaj aven kaθar i Transilvania. O antiko helenikano lekhavno o Herodoto sikavdǎs ke purani Rumunǎθe sas ʒene kaj kindenas/morenas/ thonas aver o somnakaj kaθar e lenăθar. Konik ći śaj te phenel ako/te kadala bajàśa si sajekh sar le akanutne rudari, ama o David vi me sikavdǎs o tradipen e profesiaqo kaj si bipirimaribnaskiro ʒi k-o agor le deśenătone śeliberśesqo kana o somnakajesqo kiśaj avilo ćoro.

Sar tume dikhen, ći avel jekh rromano anav, jekh ćaćutni rromani duma vaś kadaja profèsia, o bućarno kaj morel/thovel aver o somnakaj kaθar e lenăθar. Ama, sar savore ʒanen, le rroma sas vaj si but prinʒarde pala i metalurʒìa, sar misalǎqe le sastrărǎ/kovàćǎ kaj butĭkerde sastreςa, le kïkavare rroma butĭkerden abcineςa, le spojtorǎ vaj xanotarǎ kaj butĭkerden arcićeςa.

Svako nǎmo/endaj le romenqe anθ-e Balkanikane themesθe bućhol pes generalosθe kaθar o anav penqi profèsia, sar sikaven i Elena Marushiakova thaj o Vesselin Popov, ama aver Evropaθe, le rroma bućhon pen le Manuśa, e Sinte, e Kale, e Calé th.m.a. Sare kadala dume si purane anava, si indikane lava. Ći Ʒanel pes, ajsár, ke kadaja si jekh indicio/ling kaj sikavel ke le rroma anθ-e Balkanikane themesθe sas maj integratimè sar le rroma kaθar aćhile Evropaθar. Ama kadaja si aver vakǎripen, anglutno somvakǎripen.

Akana si te iril pes/boldel pes k-e rudari. Kon sas thaj kon si akanutno vaxtesθe kado nǎmo/endaj kaj sas len dedumúlt thaj si len vi akana, ververutne anava, sar misalǎqe: rudari vaj ludari, lingurari, bäjeśi vaj beyasi vaj boyashi vaj beás, aurari, kaśtale rroma, kopanari, gonari, koritari, karavlasi, thaj maj aver.

Le rudari si jekh nǎmo kaj nakhlo vaxtesθe/ dedumúlt trajsardǎs vaj beślǎs anθ-o Balkanikane themesθe thaj anθ-i maśkarutni Evropa, ama avdĕs, le rudari si sare sundalesθe. Generalosθe, le rudari si prinʒarde anθa kodoja ke/finkë von mothoven ke von ći sin rroma, ći sin “cigani”, thaj von ći vakǎren i rromani ćhib.

Generalosθe, le rudari ći ʒanen nićjekh cïra rromani, ama von den duma jekh purano ćhand/tipo/ulavipen rumunikani ćhibǎqo. Anθa kodoja, e rudari kaθar Rumunǎθar ći si rodine, anθa kodoja ke/finkë si phares/bilokhes te maladel len thaj te prinʒanel len. Ama e rudari si but rodine avri Rumuniaθar, ungrikano themesθe (kaθar o Thede Kahl, misalǎqe), bulgarikano themesθe (kaθar i Elena Marushiakova vi o Vesselin Popov, kaθar o Śtefan Dorondel th.m.a) vi sas-Yugoslaviaθe (kaθar Annemarie Soresku-Marinković vi Biljana Sikimić th.m.a), kaθar Amerikanike themenθe si rodine kaθar i Śeila vi o Matt Salo, th.m.a.

Generalosθe, le rudari butĭkerden sar kaśtale vaj kaśtćhinărne, kon ćhinaren o kaśt thaj kerden kherutne butǎ sar rroja, kopàne, thaj maj aver. Lenqo ćhand/tipo/ulavipen ʒivipnǎsqo mǎzol kado le rromenqoro, anavǎrde varekana odobor bute bikamipnaςa le “cigàni”.

So ulavel kado lil avere lilenθar/pustikenθar kaj so si aba/već xramosarde?

Prvo haj prvo amaro lil si i prvi istorikani monografia vaś le rudari e Rumuniaθar thaj ame kerdǎm vi i prvi ʒeografiaqi karta le gavenqe le rudarenqe e Rumuniaθar. Akana vi e antropologură, vi e etnografură, vi e lingvistură, vaj sa rromologură, śaj te phiren anθ-e kodole gava te maladen le rudari.

O David vi me xramosardǎs i istoria e rudarenqi vaś panʒ śeliberśenqi, anθa o gor/starto, anθ-o prvo dokumento k-o 1388 berś ʒi k-o 1838, thaj maj dural ʒi k-o agor le deśenătone śeliberśesqo kana le dokumenturǎ sikaven ke le rudari ći maj butǐkerden te kinden o somnakaj kaθar e lenăθar, anθa kodoja ke/finkë o somnakutno kiśaj avilo ráro, thaj von astarden pen te ćhinden o kaśt vi te kerden e kherutne butǎ kaj bikinden len. Sajekvrǎma/sagda le rudari si len duj profèsie: anθ-o ivend, kana le lenǎ sas phajóle/ phavóle, von ćhinden o kaśt.

Amare lilesθe, o David Gaunt vi me zumavdǎm te sikavas sar thaj kana le rudari astarden pen te lien penqo duripen/te durajven pen/te ʒanθar kaθar le “cigàni”, te skapisaren kaθar o bezex so sas biande e “cigàni”, anθa kodoja ke/finkë atunća sare cigàni sasas le ròbi anθ-i Vlaxia.

Le rudari sas dine/tradine sar “donație pioasă” rumunikanes (“o dinipen e uźe ilesθar”) k-o 1388 k-i jekh mïnestìra/khangeri, i Kozia pesqi anavesθe, kaθar e thagaresθar o Mirća o Purano. I mïnestìra Kozia sasas paśal i len Olt kaj sas pherdo somnakajesqo kiśajeςa. Anθ-o kado kanceláriaqo dokumento k-o 1388, o anav vaś e rudarǎnqe ći sas “o rudar”, k-o butipen “il rudari”, anθa kodoja ke/finkë kaja duma si slavikani/dasikani thaj voj inklisti k-o rumunikani ćhibǎθe posle/majpalal, k-o deśeftatone śeliberśesθe.

I patreta 1: I mïnestìra Kozia (1731)

Atunći me xramosardem jekh specialo kotor lilesqo vaś i semantikani evolucia/barvalipen e panʒ anavenqo kaj sasas e bajaśen, e bućarnen kaj kinden/moren o somnakaj kaθar e lenăθar: aurar, zlătar, rudar, băieș vi lingurar. Kado prvo/jekhto kanceláriaqo dokumento k-o 1388 berśa kaj mothovel le rudarǎnθar, sikavel le dume si “trei sute de sălașe de țigani” rumunikanes, “trin śela ćeleda cigànenqe”. Miśto, ama so si “o cigàno” thaj so si “ćeledo” ka-i paś le deśuśtartone śeliberśesqi anθ-i Vlaxia? “O cigàno” ći sas jekh etnikano anav anθa kodoja ke/finkë kado phurikano vaxtesθe ći sas kado akanutno godipen, etnikano mamuj nacionalo. O David Gaunt vi me trebulas te keras jasno/klaro i terminologia/ o alavipen kaθar e purane rumunikane dokumenturenθar.

I patreta 2: O jekhto kanceláriaqo dokumento pale rudari, k-o 1388 berśa, “o dinipen e uźe ilesθar” kaθar o Mirća o Phuro.

De akaring, kadava pustikesθe si jekh kotor, o panʒto kotor, “The Terminology of Slavery: rob and țigan” anglikanes, “O lavpustik k-i “robìa”, sar misalăqe “o róbo”, “o cigano” thaj maj aver”, kaj si o prvo soćio-semantikano rodipen k-o alavipen vaś i robía le rromenqi. Trin berśenθe me rodinem anθ-i purani rumunikani literatura sare dume vaś i robía le rromenqi thaj akana man si man but materialo vaś i robía le rromenqi. O David thaj me sas akhardine kaθar jekh amerikano lilesqo kher te xramosaras jekh lil vaś i robía le rromenqi.

Akana dikhno si sar ame xramosardǎm kado lil. Prvo haj prvo ame sas te/trebulas te sikavas so si i robía vi “o cigano” anθa kodoja ke/finkë domúlt/de dumultára le rudari ći pristanlen/akćeptistarden nićjekhdata ke von sas vaćerde “cigani” thaj von mothovden ke von ći sas le ròbi e mïnestìrǎqe i Kozia. O David vi me xramosardǎs i istoria e rudarenqi vaś panʒ śeliberśenqi, anθ-o prvo dokumento k-o 1388 berś ʒi k-o 1838, thaj maj dural ʒi k-o agor le deśenătone śeliberśesqo kana le dokumenturǎ sikaven ke le rudari ći maj butǐkerden te kinden/moren o somnakaj kaθar e lenăθar, anθa kodoja ke/finkë o somnakajesqo kiśaj avilo ćoro, thaj von astarden pen te ćhinden o kaśt vi te kerden e kherutne butǎ kaj bikinden len. Sajekvrǎma/sagda le rudari si len duj profèsie: anθ-o ivend, kana le lenǎ sas phajóle, von ćhinden o kaśt.

O lil si les oxto kotora thaj bute apendiksură (śtarvardeś thaj panʒ apendiksură), kaj si len purane istorikane rumunikane dokumentură ka-i paś le deśuśtartone śeliberśesqi ʒi k-o agor le deśenătone śeliberśesqo. Bute kadala documenturănqe ći si maj printisarde maj anglal thaj savore si akana jekhtovar amboldine kaθar rumunikanes p-o anglikanes. Kadala documentură si ofićiale patrină e thagaresqi kanceláriaθar, sar misalăke zakonurǎ vaś e robi vi vaś e rudari e mïnestìrǎqi i Kozia. Kadala dokumentură mothoven pal-i situacia vaj o ʒivipen le rudarǎnqo anθ-i Vlaxia.

I Södertörn Universiteta pokindǎs te o lil si dino avri anθ-o Open Access. Si dino avri kaθar o akademikano lilesqo kher/editòro o Brill. Śaj dićol pes bipotinimasqo k-o site k-o Brill. https://doi.org/10.30965/9783657790388

JULIETA ROTARU