Devl!a, ker man kir

 

(kaja paramìći dias la o Mehmet Gàśi, andar-e Crkvena Vodica [Cërravoda] e Priśtinaqi, biando 1938 berśesθe)*

 

Sas jekh phuro thaj jekh phuri. Sas len jekh raklo. O phuro, pala jekh pharo nasvalipe, mulo. O raklo aćhilo kòrkorro kana sas biśe-berśenqo. Sas but ćorro. Naj sas les so te xal.

Lia o drom e gurbetlukosqo, gelo and-e thema te kerel pesqe zàla love. Andar-o gav an-o gav. Astarda les e rati an jekh veś. O raklo vakarda:

– He, more devl!a! Te sutem p-e phuv, ka xan man e rićhina thaj e ruva. Aj ka iklav pe kav kaśt. Gothe ka sovav ʒi detharinaθe. Napal ka lungarav mo drom.

Ikislo o raklo an-o ućipe jekhe kaśtesqo, jekhe rukhesqo. Phandla pe śeleça thaj astarda les e lindra. K-e detharin aśunda jekh ćingar tela pesθe.

Tele dikhla jekhe rićhina, jekhe teśa thaj jekh kir. Sèsa paśe te xuten jekh avresqe p-e korr, godlesqe kaj naśti saste ulaven jekhe bakrićhes. E rićhini zamarisarda e rakles an-o upripe e kaśtesqo thaj vakarda:

– Ehe, o raklo opre an-o rukh ka ulavel amenqe e bakrićhes. Rugisarav tut, hulo tele thaj ulav amenqe o mas, ma mek te xas amen maśkar amenθe.

An goda o raklo irisarda lenqe:

– Me ka hulivav, aj si man dar kaj ka xan man. E rićhini vakarda lesqe:

– Mo làfi dav tu kaj khànći ʒungalo naj te keras tuqe.

O raklo hulilo thaj ulavda lenqe o mas. O baro kotor, dia les e rićhina, o maśkaruno e teśa thaj o maj cikno e kira. Savorre aćhile lośale thaj ćalile.

E rićhini vakarda e raklesqe:

– So manges amenθar kaj kerdan amenqe kav laćhipe?

O raklo dia len angle:

– So śaj den man tumen, kana sen tumen ʒivutre, a me sem manuś?

O raklo kandla la thaj vakarda:

– Peravdo, veś!a! – thaj o veś peràvdilo phuvaθe. Palem e rićhini vakarda lesqe:

– Vakar, rakle!a: ,,Uśti, veś!a!’’

Thaj kana kerda godo, o veś uśtilo sar sas maj anglal.

– Manθar si tut kav zanàto, – vakarda e rićhini. Avilo o rend p-e teś.

– Vakar, rakle!a: ,,Devl!a, ker man teś! – vakarda lesqe vov.

Kana o raklo vakarda kal làfora, o Del kerda les teś.

– Vakar, rakle!a: ,,Devl!a, ker man manuś’’ – vakarda e teś.

Kana o raklo vakarda kal làfora, o Del kerda les palem manuś.

Avilo o rend p-i cikni kir.

– Vakar: ,,Devl!a, ker man, kir!’’

Kana o raklo vakarda kal làfora, o Del kerda les kir.

– Vakar: ,,Devl!a, ker man manuś!’’ – vakarda thaj o Del kerda les manuś.

– Eh, vi manθar si tut kav zanàto – vakarda lesqe e kir.

E rićhini, e teś thaj e kir uladile. Aćhilo o raklo te lungarel p-o drom.

Katar ʒal dromença, reslo an jekh fòro. An-o agor e forosqo astarda les e ratĭ. Dikhla jekh kherorro. Ka dav an kav kherorro te pućhav val śaj te ratǎrav ajrat, e tehara ka kerav sar ka phenel o Del – gindisarda.

Marda p-o vudar. Sikàvdilo jekh phuro. Malàdilo e rakleça thaj vov pućhla e phures:

– A si śaipe ajrat te ratarav tuθe?

– Av, mo raklo. Sem jekh katar-e maj ćorre, aj, varesar ka nakhas e ratĭ.

O ćhavorro dia andre. O phuro ćaćes sas but ćorro. An-o beśipe thaj làfi o phuro vakarda lesqe:

– Sem ćorro manuś, mo raklo. Naj man khonik khatinθe. Aćhav ʒivdo kal gurumnança. Dośav la thaj de detharin o thud ingarav e paśasqe ćhejaqe. Thaj voj del man, mo raklo, manrro te ikarav mo ogi.

– Te si gäja, phure!a, a ka keres man to ćhavo?

O phuro gäja burral aśugarda, godlesqe so naj sas les khonik.

– Te kerdilan tu mo ćhavo, sarsavi detharin ka ingares o thud e raklaqe, a man ka lestraves. Sem phuro manuś aj pharo manqe o drom.

Godi ratĭ ïnzile te soven. An-e detharin uśtilo o phuro, dośla e gurumna, kirada o thud thaj dia les e raklesqe te ingarel les e paśasqe raklaqe. O raklo lia o kirado thud.

So ikislo avral, pelo lesqe an-e godĭ: ,,Devl!a, te zumavav godo zanàto, savo dia man e teś”.

– Devl!a, ker man teś! – vakarda thaj o Del kerda les teś. O raklo uraja – Pelo anglal e paśasqe vudara. Kana pelo anglal e paśasqe vudara, phenda: ‘’Devl!a, ker man manuś!’’ – thaj o Del kerda les palem manuś. Marda p-e paśasqe vudara. Anglal e vudara ikisli e paśasqi rakli. Dikhla e rakles thudeça an-o vast. O thud sas vàʒe tato. E rakli naisarda les:

– O, rakle!a, te oves baxtalo! Ʒikaj o phuro anel sas o thud, trubul sas te tatarav les. A tu akana o thud andan les tato.

E rakli kamlisajli an lesθe thaj vakarda:

– Pali san gaći butarno, ake kal duj taxtaja, ka pheras len thud, ka mekas len p-i polìca, ka pias les kupaθe.

E rakli dia e rakles sa e maj laćhe xamàta, save trubul sas te ligarel e phuresqe. Aj anglal goda, e phuresqe del sas nùmaj so aćhol sas – śuke bùke manrresqe.

Kana o raklo irisàjlo khere, o phuro dikhla so anda o raklo thaj lośàjlo barbut.

– Te oves baxtalo, mo ćhavo! Lestravdan amen. Akana si amen so te xas thaj te pias.

An-o ratĭpe o raklo rugisàjlo e phuresqe:

– Mo dad, ke amare paśune khelen testebòśi, a te ʒav te khelav lença?

O phuro phenda lesqe:

– Ma, mo raklo, tu san vàʒe bipingardo.

– Mo dad, te ʒav, si man ćèfi.

Thaj o phuro mekla e rakles te ʒal te khelel.

Kana o raklo ikislo avral, vakarda: ,,Devl!a, ker man teś!’’ – thaj o Del kerda les teś. Uraja thaj pelo anglal e paśasqe ćhejaqe vudara. ,,Devl!a, ker man manuś!’’- vakarda o raklo thaj o Del kerda les manuś. E vudara sèsa phandle. O ćhavorro vakarda: ,,Akana te zumavav o zanàto, savo dia man e cikni kir’’ – ,,Devl!a, ker man kir!’’ – vakarda thaj o Del kerda les kir. O raklo nakhlo andar e xëv e bravaqi ta ,,Devl!a, ker man manuś!’’ – vakarda thaj o Del kerda les manuś. Paśilo thaj dikhel sas e rakla sar sovel. Upre p-e polìca ćhuta sàma gode duj taxtaja, save mekla e rakli. Lia nùmaj piri taxtaj thaj pila la, a e raklaqi ni azbaja, ni zadisarda. Ikislo avral thaj irisàjlo k-o phuro.

– Phure!a, putar o vudar.

O phuro putarda lesqe o vudar thaj pućhla les:

– Mo ćhavo, sosqe ni beślan maj but?

– Dade, ni khelde ajrat. Vakarde kaj ka khelen tehàra ʒiratĭ.

O raklo paślilo te sovel.

An-e detharin, o phuro uśtilo te dośel e gurumna. Kirada o thud, vazdla e ćhavorres andar-e lindra. thaj dia les o thud te ingarel e paśasqe raklaqe. O raklo lia o thud thaj ikislo avral.

Vov vakarda: – ,,Devl!a, ker man teś!’’ – thaj o Del kerda les teś. Uraja, reslo angl-e vudara e paśasqe thaj vakarda:

,,Devl!a, ker man manuś’’ – thaj o Del kerda les manuś. Marda p-e paśasqe vudara. E rakli ikisli thaj lias lesθar o tato thud.

E rakli vakarda:

– Av, akana an mi livni thaj kupaθe te pias o thud.

Kana geli e rakli k-i polìca, laqi taxtaj sas pherdi thud, a lesqi – ćhućhi.

– O Devl!a, so kerdilo, so ondilo – tĭri taxtaj si ćhućhi! – ćudisàjli e rakli.

– Khànći naj, – vakărda o raklo. – Ak, pale ka pheras la thud thak tehara detharinaqe ka pias kupaθe o thud.

Dia voj e rakles manrro. Napal vov irisàjlo khere.

E rakli mothoda pe dadesqe.

– Dade, varekon ajrat sas an mi livni. Aj, kon sas, ni ӡanav.

Godlesqe, ajrat ni ka sovav, ka brakhav, te dikhav kon si.

An-e ratĭ, o pàśa thanarda duje brakhnen paśa laqe livnăqo vudar.

O raklo e phuresqo an-e ratĭ palem pućhla e phures:

– Dade, a te ӡav te khelav testebòśi?

– Aćhav pe goda, mo ćhavo. Nùmaj brakh tut, ma xa tut khanikaça.

O raklo ikislo avral. ,,Devl!a, ker man teś!” – vakărda thaj o del kerda les teś. Uraja thaj pelo anglal e paśasqe vudara. ,,Devl!a, ker man manuś” – vakărda thaj o del kerda les manuś palem.

Zamarisarda duje brakhnen angl-o vudar e raklăqe livnăqo, kaj voj sovel sa.

An godo ciro, an godo momènti, o raklo vakărda: ,,Devl!a, ker man kir” – thaj o del kerda les kir. Andar e xïv e vudaresqi, dia an-e raklăqi livni thaj vakărda: ,,Devl!a, ker man manuś” E rakli vàӡe ni suta sa. Nùmaj thol sas sàma e rakles, ai naśtil sas te pingărel kon si.

O raklo paśilo e policaqe, kaj mekle sas o thud thaj mangla te lel piri taxtaj. E rakli uśtili andar-o krevèto thaj dia pe murti leça korr-korraθe. Pala jekh xarno ispidipe, e rakli dandarda e rakles p-e ćham. Napal vov kerdilo an-e kir. Pharimaça ikislo andar-e livni. Gelo tar khere k-o phuro thaj beśel sas phage-ogesqo.

De detharin o phuro uśtilo, dośla e gurumnă thaj kirada o thud, ӡikaj o raklo vàӡe sovel sa. O phuro vakărda lesqe:

– Uśti, mo ćhavo, ingăr o thud. So kerdel tuça adĭves, sosqe ni uśtes?

– Mek ma, dade, nasvalo sem.

O phuro musaj sas te ӡal kòrkorro te ingărel o thud k-e paśasqi rakli.

E paśasqi rakli, nùmaj so dikhla e phures, pućhla:

– So kerdilo, so ondilo e rakleça? Kaj si vov, sosqe ni avilo?

– Nasvalo si. Naśti avilo, – o phuro dia la o thud thaj irisàjlo khere.

E paśasqi rakli vakărda pe dadesqe:

– Dade, pale ajrăt varekon avilo an-e livni munri, aj naśti pingărdem les, kon sas.

– Sar, mi rakli? Thodem duje brakhnen ke tŏ vudar e livnăqo. Katar śaj del andre?

– Ni ӡanav, dade, – phenda lesqe e rakli. – Nùmaj ӡanav so, kana mardem man leça, meklem lesqe jekh semno – dandardem les p-e ćham.

E paśas but azbavde e raklăqe làfora thaj trubuja te akharel sa e populàcia, kaj lesqi rakli te pingărel e ӡenes, savo dikhlărda la aratăça.

Savorre nakhena p-o rend paśa laθe, aj niekh lenθar naj sas les semno p-e ćham. Vakărda pe dadesqe kaj godo manuś ni arakhadel maśkar-e akhardini populàcia.

O paśa vakărda:

– Sa munrre paśalukosqe manuśen akhardem, a tu phenes kaj godo manuś ni arakhadel maśkar lenθe! Aj, ćaćes, vàӡe ni avilo jekh phuro pe rakleça. Ӡan thaj anen manqe gode don.

Kana ande len, o paśa akharda pe ćheja.

E rakli pingărda e rakles thaj vakărda pe dadesqe:

– Va, dade, kava sas aratĭ.

O paśa ćhinavda te ćhinel e raklesqo śero thaj akharda trine ćhinimasqe lurden. E rakles thanarde maśkar-e ćhinimasqe lurde, so sas bare ćhurença ta toverença an-o vast. Von nùmaj aśugăren sas e paśasqo lav, kaj te ćhinen e raklesqi korr. Pala jekh xarno vaxt, o paśa dia lav: ,,Ćhinen lesqo śero!”

An goda o raklo śuśurisarda:

– ,,Devl!a, ker man kir!” – thaj o del kerda les kir.

E ćhinimasqe lurde vazdle e bare ćhura ta e tovera, ham o raklo naj sas maj maśkar lenθe.

– He, – vakarde, – so kerdel, o Devl!a! Nisar gäja khanći ni kerdilo amenqe, nivar ni ondili amenqe gasavi butĭ…

E rakles zamarisarde an jekh duripe katar jekh deś-deśupanӡ vìme, savo dikhel sas karing lenθe asajmaça. O paśa aćhilo bi godăqo.

– So keren! Astaren les vi jekh var te ćhinen les! Vi o dùjto drom kerde gäja.

– Naśti lav kan so kerdel tumença, jekhe manuśesqo śero naśti ćhinen! – vakărda o paśa xolăriko.

Gäja kerda vi o trìto drom. E paśasqi rakli paśili pe dadesqe thaj vakărda:

– Dade, pali trin var naśtisarden te ćhinen lesqo śero, den les manqe – ka lav les rromesqe.

O paśa aćhilo pe raklăqe rugimasqe. Kerda abav trin dĭve thaj trin rată.

O raklo ӡivda jekh berś e raklăça. Sas les so te xal thaj te piel – sar k-o paśa! Vi e phures lia peça. Pala jekh berś e paśasqe avilo jekh lil andar jekh aver them. An-o lil sas lekhavdo so an-o ćhinado dĭves te iklol pe lurdença marimasqe. Kana o paśa drabarda o lil, vàӡe majbut xala xolin, godlesqe kaj naj sas gàti, naj sas khonӡ marimasqe. Avilo o raklo, lesqo ӡamutro thaj pućhla les.

– Sosqe san pharrardo, sosqe xas xolin?

Ka mothav tuqe, ӡamutre!a – phenda o paśa. Avilo manqe jekh lil andar aver them, katar jekh paśa, savo mangel te marel pes mança, a me naj man bas lurde, ta godleça sem but pharrardo.

– Sastre!a, ma xa gaći but xolin kalesqe. De man śele lurden thaj me ka iklăv lença an-o maripe.

– O ӡamutre!a, ma ker mança pheras – o paśa naśti sas te patăl pe kana, so aśunel.

De teharin o raklo lia peça śele lurden thaj ikislo an-e umal. Kana paśile thaj dikhle sode lurde sas les e duśmanos, e paśasqe lurden astarda e dar.

– Ma daran, – dia len ilo thaj zuralipe o raklo. – Me kan ka vakărav lenqe te peren, von, savorre, si te peren. Napal, tumen si te ćhinen lenqe śere. O raklo jekhvar kerda vasteça:

– Peren! – thaj sa e duśmanosqe lurde pele p-e phuv. Kana phenda pire lurdenqe: ,,Ćhinen lenqe śere sode śaisaren”, e paśasqe lurde prasle thaj an-o maripe trujarde e paśasqo them.

Pal-o maripe trubul sas te irin pen, aj e raklesqe dosta sèsa but khinde, napal vakărda:

– Ajrat ka sovas an-o paśipe kal lejaqo. A detharinaθe ka ӡas tar amenqe khere.

Savorre aćhile pe goda.

Phabarde jekh bari jag. E rakles thanarde maśkar pesθe. Astarda len e lìndra.

Katar o deśuduj e ratăqo, ikisle trin phakală andar-o paj thaj lie e rakles.

Detharune, kana uśtile e raklesqe amala, zamarisarda kaj o raklo naj sas maśkar lenθe.

– Pharipe amenqe, sar ka iklăs e paśasqe angl-e jakha!

Jekh katar-e amala, katar-e dosta vakărda:

– Ka xoxavas e paśa. Ka vakăra lesqe kaj mudàrdilo an-o maripe.

Kana irisàjle, o paśa ikislo lenqe anglal. Sar zamarisarda o paśa kaj lesqo ӡamutro naj maśkar lenθe, jekh dost lia te vakărel:

– Paśa, avel amenqe phares te mothas tuqe, so tŏ ӡamutro mudàrdilo an-o maripe.

Kana o paśa aśunda kal làfora, burral so ni lia les o ilo, avilo lesqe but ӡungales.

– Pharipe manqe, xasardem e maj laćhe ӡamutres!

An goda, lesqi rakli vakărda lesqe:

– Na, dade. Gode manuśen, kaj sèsa me rromeça, bićhal len manθe. Me ka lav len an-o vast. Kidla len pe jekh than thaj lia te pućhel len:

– Mothon manqe, so kerdilo me rromeça?

Von jekhe krleça die la angle:

– Sar vakărdam te dadesqe gäja si… mudàrdilo an-o maripen.

E paśasqi rakli sas sane-godăqi, godăver ta butӡangli. Lia jekhes katar lenθe thaj umblavda les punrrenθar. Napal lia ćhuri te ćholavel les sar bakro. Kana dikhle gäja, e averenqe dia e dar an-o kòkalo.

– O, rugisarav tut – rovel sas o gaӡo, ma ćholav man. Ka mothav tuqe so kerdilo te rromeça – rugisarda la o umblavdo thaj mothoda laqe sa sar sas.

Voj maj ni munćisarda khanikas. Geli ke po dad thaj vakărda lesqe:

– Dade, ker manqe jekh kher, baro ta zoralo sar brunӡ, duje-etaźenqo, an-o paśipe e lejaqo, pe godo than kaj ratărda mo rrom pe dostença. Godo brunӡ te avel sastruno, sa. Thaj arakh manqe trin rupune phabaja.

Nibut vaxt palal, laqo dad kerda laqe o duje-etaźenqo kher an-o paśipe e lejaqo thaj dia la trin rupune phabaja.

Dia e rakli an-o kher. Putarda e penӡeràve thaj lia te khelel e trine phabajença. An goda sikavdili jekh phakali andar-o paj.

– O rakli!e, baxtali tu! Si tut trin rupune phabaja thaj kheles tuqe lença, a me naj man niek. Sam trin pheja, ov gaći laćhi thaj de amen jekh phabaj.

E paśasqi rakli dia la angle:

– Ka dav tumen jekh phabaj, nùmaj te meklen man te dikhav e raklesqo śero.

Aśugăr cèrra te pućhav me phejen, – vakărda e phakali.

E trin pheja lie pen kan thaj aćhile pe goda, sar phenda e rakli. Mekle e rakles te thol po śero avral o paj. Kana e rakli dikhla les vakărda:

– O, dile!a, kaj si tŏ zanàto?

E rakli ikărda po làfi thaj ćhudla lenqe jekh phabaj rupuni.

Aćhile laqe vàӡe duj. Pale lia te khelel gode duje phabajença.

Ikisli e dùjto phakali andar-o paj. Sar vi e angluni phen, lia te rugisarel e paśasqe raklă:

– Baxtali tu, tu si tut duj phabaja a amen si amen nùmaj jekh. Ov gaći laćhi te des amen vi jekh phabaj!

– Ka dav tumen vi jekh phabaj, te meklen e rakles te dikhav les de katar o śero ӡi k-o upaś o boj, ӡi k-o maśkar e zejenqo.

– Aśugăr, ka pućhav me phejen, – vakărda e pehria.

Pala jekh xarno ciro, ćhute e rakles te dikhel les e rakli.

Kana dikhla les vakărda:

– O, dile!a, kaj si tŏ zanàto?

E phakali palem garavde e rakles, a voj ćhudia lenqe e dùjto phabaj.

Andar-o paj iklisli e phakali – e trito phen.

– O, baxtali tu, si tut phabaj thaj kheles tuqe laça a me naj man niekh. Me duj pheja si len sarkon jekh, so dian len, a man naj khanć, de man tĭri phabaj.

E paśasqi rakli vakărda:

– Meken e rakles te dikhav les katar-e punrre ӡi k-o śero, ta ka dav tumen vi kaj phabaj.

– Aśugăr nùmaj so te pućhav me phejen, – vakărda thaj xasàjli an-o paj.

Kana mothoda pe phejenqe, von aćhile pe goda. Ikalde e rakles avral o paj. E paśasqi rakli so dikhla les vakărda lesqe:

– O, dile!a, kaj si tŏ zanàto?

O raklo, so aśunda e raklăqo krlo, dikhla foran trujal pesθe ta vakărda:

– Devl!a, ker man teś!

Thaj o del kerda les teś. Uraja thaj reslo p-e penӡeràva e paśasqe raklăqe. E rakli vakărda e raklesqe:

– Rrom!a, ajrat ka ratăras kate, a tehara ka ӡas tar amenθe khere.

– Na, te ratărdam ajrat kate, ka aven e phakală, ka peraven o kher thaj man ka len man palem. Aj, me ka kerdiav teś thaj tu ukli pe me zeja.

O raklo kerdilo teś, lia e raklă thaj resle khere. O paśa, kana aśunda kaj irisàjlo lesqo ӡamutro sasto mesto, lośajlo but thaj palem kerda abav, nevo abav, deśvar maj baro desar o jèkhto.

ALI KRASNIĆI

(sursa foto: www.kupindo.com)

___

*[poveste culeasă și publicată de Ali Krasnići, alături de alte povești, în volumul Rromane paramica andar-e Kosova ta e Metohia, Beograd, 2001]